Parlak bir faaliyet raporunda kaybolan bağış
Okul için para verdin. Karşılığında bir fotoğraf ve bir yüzde aldın. Bağışçılığın bütün problemi tam olarak bu ikisinin arasında duruyor.
Bir deprem, bir kampanya, ekranda yükselen bir rakam. İki yüz bin kişiyle birlikte sen de veriyorsun. Aylar sonra bir faaliyet raporu geliyor: çocuk fotoğrafı, bir pasta grafiği ve "idari giderler" için bir oran. Verdiğin para o pastanın içinde bir yerde ve senin yapabileceğin hiçbir işlem, hiç biri, o parayı bir tuğlaya kadar izleyemez. Kurum titiz olabilir; çoğunlukla öyledir. Ama titiz olanı ötekinden ayırt edemezsin; bu da dürüst olanların, aynı kalıcı şüpheyle ötekiler kadar cezalandırılması demektir.
Bağış, ödeme ile kanıt arasındaki mesafenin en açık olduğu işlemdir. Bağışçı önce öder, karşılığında hiçbir şey almaz ve değerlendirdiği kurumun kendi yazdığı bir özeti kabul etmesi beklenir.
Ne değişiyor
Bağış bir bakiyeye değil, bir ödenek kalemine girer. Bir kuruma değil, bir kaleme verirsin, okul inşaatı, kışlık çadır, maaşlar, ve hazine o parayı, kaydı yine kayıtta duran bir oy olmadan başka bir kaleme taşıyamaz. Paranın gidebileceği yollar, verdiğin anda sabittir.
Harcama sonradan özetlenmez, oldukça kalem kalem yazılır. Kaleme karşılık yapılan her ödeme tarihli, adlı ve herkese açıktır. Faaliyet raporu asıl kanıt olmaktan çıkar; yıl boyunca herkesin izleyebildiği bir şeyin özeti hâline gelir.
Tedarikçiler sicilde ve teslime karşılık ödeniyor. Çadırlar, kayıtlı bir satıcıdan iş emriyle gelir: para siparişte kilitlenir, kabulde çözülür, hiçbir şey gelmezse kendiliğinden iade olur. Hayalet tedarikçi, para alıp mal göndermeyen bir adres, sisteme girecek yol bulamaz.
Genel giderler keşfedilen bir gerçek değil, ilan edilmiş bir kalemdir. İdari gider yüzde on beşse, bu oran bağış anında görünür; itirazı olan bağışçı sonradan içerlemek yerine, vermeden önce parasını başka yere yönlendirir.
Bağışçının sorduğu soru tümden biçim değiştirir: cevaplanamayan "paramı çaldılar mı" gider, cevaplanabilen "teslim tutanağını kim imzaladı" gelir.